- тэксты аб драматургіі
Беларуская драматургія: тэмы, формы, пакаленні
Ксенія Князева: Давай пачнем з твайго рыдэрскага досведу. Ты пяць гадоў была рыдэркай фестывалю-лабараторыі сучаснай беларускай драматургіі WriteBox. Як бы ты акрэсліла асаблівасці беларускай п’есы перыяду 2015–2020 гадоў і яе змены за гэты час?
Валянціна Мароз: У першы год, наколькі я памятаю, лідзіравалі драматургі «першага прызыву» — у топе былі Дзмітрый Багаслаўскі, Косця Сцешык, Павел Пражко і інш. Потым сітуацыя пачала змяняцца, з’явіліся новыя лідары. Конкурс зрабіў вельмі важную працу: адкрыў поле для новых драматургаў. Істотна змянілася і гендарная сітуацыя: з’явілася шмат жанчын-драматургаў з асаблівым поглядам на беларускую рэальнасць.
Яшчэ адной асаблівасцю была высокая актуальнасць гэтай драматургіі: яна даследавала праблемы менавіта беларускага грамадства. У цэнтры ўвагі апынуліся тэмы сямейнага гвалту, выжывання жанчын у патрыярхальным грамадстве — для мяне, як для жанчыны, гэта было асабліва важна.
Акрамя таго, п’есы вялі прамы ці метафарычны дыялог пра дэмакратыю, свабоду і каштоўнасці, якія мы спрабавалі асэнсаваць і прысвоіць. Істотна змянялася і форма: ад даволі традыцыйных тэкстаў на пачатку — да ўсё больш авангардных і нетрадыцыйных паводле формы з году ў год.
Тэатр і тэатральнае мысленне змяняліся, і драматургі знаходзіліся ў дыялогу з незалежным тэатрам. Мы развіваліся ў звязцы: патрэба ў новых, актуальных тэкстах пра беларускую рэальнасць з году ў год знаходзіла водгук. З’явілася магчымасць працаваць не з замежнымі п’есамі, а з тэкстамі, створанымі ўнутры краіны. Шмат у чым гэта стала заслугай WriteBox — важнага конкурсу, які шмат зрабіў для развіцця сучаснага беларускага тэатра.
Нядаўна я бачылася з Мікітам Ільінчыкам, і мы ўзгадалі, што свой першы тэкст ён даслаў менавіта на WriteBox. Я тады лабіявала гэтую п’есу, хаця мы не былі знаёмыя: тэкст яшчэ быў сыраваты, але ў ім прысутнічала некалькі абсалютна дакладных, моцных момантаў, якія немагчыма было не заўважыць.
Там была тэма, якая рэзаніравала, важныя абставіны, нюансы і дэталі, паводле якіх было зразумела: у аўтара вялікі патэнцыял. Па сутнасці, Мікіта адкрыў новы вектар у беларускай драматургіі — размову пра памяць, пра беларускае мінулае, пра якое доўгі час не было прынята гаварыць. Мы, беларусы, амаль нічога не ведалі пра ўласную гісторыю, і гэтая тэма тады толькі пачынала прагаворвацца.
К. К. Хачу спытаць яшчэ пра адну п’есу, якую ты адзначыла ў сезон куратарства на WriteBox, — «Апошні сняданак» Касі Чэкатоўскай. Што ў ёй цябе зачапіла?
В. М. Пачну здалёк: Кася была нашай студэнткай і часткай каманды Лабараторыі сацыяльнага тэатра. Яна пісала вельмі шчырыя, пранізлівыя тэксты. Калі я прачытала гэтую п’есу разам з групай, стала відавочна, наколькі балюча і блізка гэтая тэма адгукаецца ўдзельнікам — з досведу сям’і ці блізкага асяроддзя.
Гэта надзвычай балючая тэма — не толькі для Беларусі, але і для Расіі і Украіны. Тады студэнты і студэнткі сказалі, што чытаць тэкст было вельмі цяжка: ён надта асабісты, і ў нас практычна не было драматургіі, якая б так шчыра і дакладна гаварыла пра гэты досвед.
Выбар оптыкі як форма адказнасці
К. К. А што для цябе добрая п’еса? Што ў ёй павінна быць, каб яна падалася табе цікавай?
В. М. Перш за ўсё — гэта тэма і яе нечаканая, нелінейная, небанальная падача, як, напрыклад, у «Лімбе». Мне важна, каб п’еса была правакацыйнай і выклікала моцныя эмоцыі — здзіўленне, радасць, злосць, раздражненне. Яна не павінна пакідаць абыякавай.
Вельмі важныя мова і глыбіня разваг. Нядаўна мы абмяркоўвалі з калегай «Матухну Кураж» у ізраільскай пастаноўцы: праз пераклад тэкст гучаў павярхоўна, амаль як кароткія паведамленні ў месенджарах, тады як у Брэхта гэта глыбокая і сур’ёзная размова.
Калі каротка, для мяне крытэрыі добрай п’есы — гэта тэма, форма, глыбіня і мова.
К. К. Пагаворым пра добрую беларускую п’есу. Ці важна для цябе, каб драматург, які лічыць сябе беларусам, узнімаў тэмы, значныя менавіта для нас?
В. М. Так, безумоўна — і з часам гэта падаецца ўсё больш важным. У нас практычна няма іншых спосабаў супраціву: гаварыць пра сябе, пра тое, што з намі адбываецца, чаго мы хочам і як змяняемся, мы можам праз тэатр.
Я дакладна ведаю, што цяпер не стала б працаваць з расійскім тэкстам — нават антываенным. Гэта не мая місія і не мая адказнасць. У ім усё роўна прысутнічае оптыка, якая істотна адрозніваецца ад нашай. Нават украінскія тэксты, якія я атрымліваю ў межах фестывальнай працы, сёння мне бліжэйшыя, чым тое, што пішуць расійскія аўтары.
Паміж траўмай і новай рэальнасцю
К. К. Як ты выбіраеш тэксты для фестывалю Druga Próba?
В. М. Першы фестываль быў спробай сабраць зрэз і зразумець, што сёння пішуць беларусы і як пасля 2020 года мы асэнсоўваем калектыўную траўму. Гэта была цалкам беларуская праграма.
На наступны год мы вырашылі выбудаваць парытэт — паміж украінскімі і беларускімі тэкстамі. Важна, што ў праграме апынуліся чатыры п’есы, напісаныя жанчынамі: у сітуацыі катастрофы яны шукаюць спосабы выжыць і рухацца далей.
К. К. Гаворачы пра катастрофу: мы шмат працуем у тэатры з досведам 2020-га і пост-2020-га, але ўсё часцей чуем пра стомленасць і траўму гледача. Ці варта сёння свядома змяняць фокус — і якім можа быць гэты пераход?
В. М. Мне здаецца, выказванняў на гэтую тэму ўжо было вельмі шмат, і цяпер важна зрабіць крок убок і ісці далей. Нам трэба асэнсаваць тое, што адбываецца з намі сёння: гаварыць пра ідэнтычнасць, пра жыццё ў новай рэальнасці.
Гаворка ідзе пра інтэграцыю ў новае грамадства — пра тое, як маркіраваць сябе, выбудоўваць адносіны з прафесійнай супольнасцю і з людзьмі ў краінах, дзе мы апынуліся. Як захаваць сябе, сваю культуру і тэатр і пры гэтым стаць часткай гэтага грамадства — вось што сёння сапраўды важна.
Гэта не азначае, што мы «зачынілі дзверы» і пакінулі 2020 год за спіной. Мы такія, якія ёсць, менавіта таму, што ён быў, і ў тым, што мы робім цяпер, гэты досвед усё роўна адгукаецца.
Тэатр ва ўмовах нябачнасці
К. К. Мне здаецца, што для тых, хто застаўся ў Беларусі, досвед 2020-га і пост-2020-га быў іншым, і гэта адбіваецца і ў тэмах, і ў формах. Асабліва трывожыць феномен ананімнасці — калі аўтары, крытыкі, даследчыкі вымушаныя хаваць свае імёны. Ці ўсведамляем мы наступствы такой ананімізацыі для культуры і памяці? І ці зможам калі-небудзь назваць гэтыя імёны?
В. М. Для мяне гэта таксама вельмі балючая тэма. Шмат у чым менавіта таму мы і запусцілі гэты конкурс — каб зразумець, што адбываецца ўнутры краіны: пра што людзі думаюць, як жывуць, ці існуе там увогуле тэатр. Мы разумеем, што калі ён і ёсць, дык у падполлі. Паміж намі пралягла мяжа, і трымаць сувязь ўсё цяжэй.
У мяне няма адказу на пытанне пра наступствы: мы не ведаем, калі ўсё гэта скончыцца і наколькі мы далёка апынемся адно ад аднаго. Усё, што мы сёння ведаем пра афіцыйны тэатр унутры краіны, выклікае адчуванне поўнага краху.
К. К. Здаецца, што ў гэтых умовах драматургіі ўсё ж прасцей існаваць, чым спектаклю: чалавек у любым выпадку можа пісаць.
В. М. Але драматургія не з’яўляецца аўтаномным відам мастацтва — гэта аснова для будучага спектакля. Калі ў аўтара няма адчування, што з яго тэксту ў перспектыве можа нарадзіцца спектакль, знікае матывацыя пісаць. Менавіта таму мы і прыдумалі фестываль: каб стымуляваць з’яўленне новых п’ес.
Калі тэкст выходзіць за межы кантэксту
К. К. Як ты ацэньваеш стан беларускай драматургіі сёння, зыходзячы з уласнага досведу?
В. М. Да мяне даходзілі вельмі яркія і моцныя п’есы, але іх было няшмат. Перш за ўсё — тэксты Мікіты Ільінчыка. Ён уздымае важную і амаль непрагавораную тэму — выжыванне эмігрантаў у новым свеце і канфлікт з прымаючым грамадствам. Гэтая тэма робіцца бачнай і для польскага гледача, бо спектаклі ідуць у польскіх інстытуцыях і на польскай мове.
К. К. Якія яшчэ тэксты ты магла б назваць?
В. М. «Лімб», мабыць. Там таксама ўздымаецца важная, вельмі беларуская тэма.
К. К. Хаця на дыскусіях у межах фестывалю Druga Próba–2025 прысутнічалі не толькі беларусы, яны ўсё роўна знаходзілі пункты судакранання — магчыма, не з нашым болем, але са сваімі перажываннямі і траўмамі.
В. М. Гэта якраз і азначае, што тэкст добры: у ім ёсць аб’ём. Ён нелакальны — у адрозненне ад п’ес, якія працуюць толькі ўнутры нашага кантэксту.
Ствараючы прастору для гучання п’ес
К. К. Давай пяройдзем да размовы пра фестываль Dramatyzacyja’25. Як узнікла ідэя яго стварэння?
В. М. Я стала працую з драматургіяй, у нас з’явіўся фестываль Druga Próba, і мы зразумелі, што нам патрэбныя тэксты, але было складана да іх дацягнуцца. Гэта і сталася галоўным матывам для запуску фестывалю Dramatyzacyja.
К. К. Раскажы пра ключавыя правілы ўдзелу ў конкурсе.
В. М. Гэта конкурс для драматургаў, якія ідэнтыфікуюць сябе як беларусы, незалежна ад месца пражывання і мовы пісьма. У гэтым годзе прымаюцца тэксты на беларускай, рускай і польскай мовах.
Для нас прынцыпова важны ўдзел аўтараў, якія знаходзяцца ў Беларусі, таму прадугледжана магчымасць ананімнага ўдзелу або ўдзелу пад псеўданімам — імёны не раскрываюцца без згоды аўтараў, у тым ліку пры падвядзенні вынікаў.
Спачатку фармуецца лонг-ліст з дзесяці п’ес, затым шорт-ліст з пяці. Гэтыя тэксты будуць прадстаўленыя ў межах двухдзённага фестывалю перфарматыўных чытак. Пераможца атрымае грашовую ўзнагароду ў памеры 1000 еўра. У пачатку лютага мы адкрыем опен-кол для рэжысёраў. Галоўная мэта конкурсу — каб беларуская драматургія гучала са сцэны.
Чаканне без страху
К. К. Ці чакаеш ты вялікага патоку п’ес на Dramatyzacyja’25? Для параўнання: на першы WriteBox было даслана 28 п’ес, на апошні — ужо 73. Зараз на Dramatyzacyja пададзена 35 тэкстаў, пры тым што прыём яшчэ не завершаны.
В. М. У межах WriteBox гэта была важная перамога не толькі ў колькасным, але і ў якасным сэнсе: тэксты з году ў год рабіліся мацнейшымі і значнейшымі.
Цяпер да дэдлайну застаецца ўсяго нічога, а ў нас ужо 35 п’ес — і гэта, безумоўна, радуе. Пры гэтым важна разумець, што мы прымаем тэксты, напісаныя з 2020 года, гэта значыць за пяцігадовы перыяд. Мне сапраўды цікава, колькі п’ес у выніку будзе — і якімі яны апынуцца.
К. К. Напэўна, апошняе пытанне — пра цябе і твае адчуванні. Як ты адчуваеш сябе ўнутры гэтага працэсу, разумеючы ўсе складанасці, у якіх мы цяпер існуем?
В. М. Я адчуваю мэту і апору ў камандзе. У мяне няма страху, што нешта праваліцца: кожны робіць сваю справу, і адчування катастрофы няма.
Для нас усіх вельмі важны беларускі тэатр, які мы гадамі стваралі практычна без рэсурсаў. І цяпер я бачу гатоўнасць выкладвацца па максімуме — таму я ўпэўненая, што ўсё атрымаецца.
