- тэксты аб драматургіі
У папярэднія дзесяцігоддзі сярод галоўных тэм беларускіх п’ес найчасцей згадваліся дыскамунікацыя персанажаў, татальная адзінота, бытавая безвыходнасць, экзістэнцыяльная туга, пошукі сэнсу жыцця і свайго месца ў свеце-хаосе.
Ключавыя ж тэмы найноўшых беларускіх п’ес ілюструюць дыскурс пра:
- сучасную Беларусь і беларусаў, якія жывуць у краіне і па-за яе межамі;
- фіксацыю расколу ў беларускім грамадстве;
- чалавечае супрацьстаянне сістэме, яе абсурднасць;
- парушэнне правоў чалавека і гвалт у дачыненні да асобы, якая можа быць палітвязнем, уцекачом на мяжы, мігрантам ці жыхаром гета;
- публічная адзінота;
- беларускасць-еўрапейскасць, мова як маркер ідэнтычнасці.
Апошняя з пералічаных тэм звязана і са складанасцямі адаптацыі ў новым асяроддзі, і з пошукамі свайго голасу, і з нівеляваннем індывідуальнасці або стратай (сама-)ідэнтыфікацыі ў новых абставінах.
Праблема ідэнтычнасці
Аўтары і аўтаркі спрабуюць зафіксаваць сацыяльны зрэз грамадства ў розныя часы і пры гэтым адлюстроўваюць праблемы канкрэтнага чалавечага лёсу. У п’есах прадстаўлены розныя бакі: людзі-абывацелі, якіх усё задавальняе, прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці з гуманістычнымі каштоўнасцямі, прадстаўнікі ўлады з жудаснымі метадамі падаўлення. Паглыбленне ў падзеі абвастраецца ад сумешчанасці часоў, зваротам да ўспамінаў відавочцаў падзей.
Для сучасных беларускіх п’ес, як і для шматлікіх драматургічных твораў 19 – пачатку 20 стагоддзя, характэрна супрацьпастаўленне вобразаў у сістэме “свой-чужы”.
Прычым у мінулыя часы “свой” з’яўляўся носьбітам пэўных прынцыпаў і каштоўнасцяў, які адстойваў інтарэсы сваёй роднай зямлі, і любыя ягоныя ўчынкі, якія ідуць не ад сэрца, а ад матэрыяльнай выгады, могуць расцэньвацца як злачынствы. “Чужы” – гэта не толькі чужынец, але і той, хто прыстасоўваецца да абставін, тым самым здраджвае і сябе, і людзям. У драматургіі 2020-х такое супрацьпастаўленне зноў загучала. У п’есах з пратэстнай тэматыкай у ролі чужых выступаюць прыхільнікі ўлады ці тыя, хто не выказаў сваю пазіцыю. У п’есах з эмігранцкімі сюжэтамі ў якасці “чужых” часта выступаюць беларусы, якія прыехалі ў Еўропу, і каб стаць “сваімі” ў новым грамадстве, героі і гераіні вымушаны пераканструяваць сваю ідэнтычнасць.
Сярод беларускіх п’ес 2020-х ёсць шэраг твораў, у якіх прама ці ўскосна сустракаюцца адсылкі на нядаўнія падзеі, якія асацыююцца ў свядомасці людзей з Беларусі з пратэсна-рэвалюцыйным перыядам («Обиженные. Беларусь(сия)» Андрэя Курэйчыка, «Паўгады» Касі Чакатоўскай, «Суседкі Марыі» Марыі Бершадскай, «Ленточки», «SEXTILIS (Диалоги августа»), «Тихари» Сашы Філіпенкі, «Экстрэмісты» Юліі Цімафеевай і інш.). Ёсць і шэраг п’ес, дзе цень пратэстаў захоўваецца як скразная тэма праз разважанні пра наступствы ад выяўлення грамадзянскай пазыцыі і немагчымасьці прыняцця таго, што адбывалася ў тыя месяцы, у Беларусі («Да дому наўпрост 10 гадзін язды» Жэні Давідзенкі, «Цесля» Вольгі Каралёнак, «Лимб» Рэнаты Талан).
Драматургічныя тэксты як прастора памяці
У п’есах 2020-х гадоў аўтары і аўтаркі актыўна звяртаюцца да розных аспектаў тэмы памяці. У такіх творах драматургічнае дзеянне выбудоўваецца як акт памяці, у якім прыватная гісторыя набывае рысы калектыўнага досведу і дыялогу з мінулым – ад траўмаў савецкага часу і падзей Другой сусветнай вайны да нядаўняй пратэстна-рэвалюцыйнай хвалі і жыцця ў эміграцыі або выгнанні.
Прычым персанажы спрабуюць ініцыявацца ад мінулага, каб жыць далей, бо траўматычны мінулы досвед не дазваляе проста забыцца, мінулае ўзгадваецца і працягвае рэзанаваць унутры, нагадвае фізічна (на ўзроўні цела) і ментальна пра сябе (п’есы «Паўгады», «Пчела в горле», «Да дому наўпрост 10 гадзін язды», «Zła krew» Яўгеніі Балакіравай, «Dark Room» Мікіты Ільінчыка, «Последний свидетель [старого Гродно]» Амаліі Рызніч, «Целам сваім» Ганны Комар, «Экстрэмісты»,«Любое месца, дзе засталіся сляды» Марыі Бяльковіч і інш.). Таму так шмат засяроджаннасці на «тут і зараз», на эмоцыях і адчуваннях, якія адчуваюць персанажы, нібы спробы пражыць, асэнсаваць і пераадолець траўмы памяці («trauma studies»), а можа і сцерці з памяці ўсе успаміны пра штосьці жахлівае, як у п’есе «Любое месца, дзе засталіся сляды», дзе галоўная гераіня шматразова паўтарае: “Я не помню”, калі яна спрабуе ўспомніць, але толькі смутна адчувае. Або падзеі не зафіксаваны ў памяці праз замоўчванне іх у сям’і або на агульнадзяржаўным узроўні, як у п’есах «Zła krew»:
«Mamo, ile miałaś lat w czasie katastrofy w Czarnobylu? – Cztery lata. – Czy pamiętasz coś z tego momentu? – Nic. Nic konkretnego. – Czy masz jakąś lukę w pamięci, czy…? – Nic. W naszej rodzinie o tym nie rozmawiano. O katastrofie dowiedziałam się dopiero na lekcjach historii»
і «UNPACKING» Мікіты Ільінчыка:
«Дык скажы мне, што рабіў твой дзед? – Адкуль мне ведаць? Быў у АК, партызаніў, я сядзела ў яго на каленях і чытала яму вершы. І ўсё».
Дакументальнасць тэкстаў
Для актуальнай рэпрэзентацыі тэм індывідуальнай памяці, сацыяльнай памяці, калектыўнай памяці аўтары і аўтаркі многіх п’ес уключаюць у вымышленыя сюжэты розныя дакументальныя крыніцы: перапіскі з сябрамі і сваякамі ў мэсэнджарах, паведамленні з медыявыданняў, архіўныя матэрыялы, інтэрнэт-спасылкі на відэазапісы, рэкламу, запісы песень, скрыншоты рэальных баз дадзеных або водгукаў пра канкрэтныя месцы. Уключэнне пералічаных элементаў стварае адметную візуальную форму, дазваляе значна пашырыць прастору драматычнага дзеяння і надае творам дадатковыя кантэксты. Па відах уключаных элементаў у некаторыя тэксты заўважна, што працэс іх стварэння «непарыўна» звязаны са зборам даследчага матэрыялу, з глыбінным аналізам розных крыніц. Цікава, што аўтары і аўтаркі сталі пазначаць напрыканцы тэкстаў п’ес крыніцы, на якія абапіраліся пры стварэнні твораў.
У шэрагу п’ес узнаўляецца траўматычны вопыт праз прызму аўтафікшна: асноўным дакументальным сведчаннем становіцца асабістая памяць, структура тэксту набывае форму лістоў, дзённікаў, успамінаў, лірычнай споведзі, напоўненых адкрытай, інтымнай інтанацыяй і паэтычнай атмасферай.
Паказальна, што многія тэксты прасякнутыя пачуццём страху – настолькі, быццам страх становіцца героем п’ес.
Гэта не толькі страх перад жорсткім гвалтам з боку сілавікоў і пакараннем за грамадзянскую пазіцыю, але і пачуццё несупыннай трывогі, бяссілля і бездапаможнасці многіх людзей перад невядомасцю сваёй будучыні. І гэты матыў страху ўзнікае ў тэкстах пра пратэсты і не толькі: «Мне страшно, я не знаю, что делать» («Пігмaліён» Анджэя Блажэвіча і Мікіты Ільінчыка); «Потому что меня окутывала безысходность, мне было страшно. Страшно» («Say Hi to ABDO» Мікіты Ільінчыка); «Жыць у родны горад з тых часоў я больш і не вярнуўся… Страх не дазваляе» («Последний свидетель [старого Гродно]»); «Невозможно находиться в этом страхе так долго, как находимся мы» и «Мы живём в страшной сказке и все не можем очнуться, завершить путь героя, пройти круг до конца» («Выйду из леса, выну хребет и он будет мне вместо меча»); «Grać się nie bałem. Strasznie było oglądać. Wyobraź sobie, idziesz do teatru, a tam trumny, maski przeciwgazowe, straszne maski, mówiące lalki, i to wszystko na tle rozpadających się murów Kremla?» («Zła krew») і інш.
Перфарматыўны пачатак беларускай драматургіі
Перфарматыўны пачатак працягвае яскрава выяўляцца ў найноўшых тэкстах. Праз пільную ўвагу да жэсту, пластычнага і маўленчага дзеяння, цялеснасці і магчымасцяў цела адбываецца ўгляданне і глыбокае занурэнне персанажаў ва ўласны ўнутраны свет, пераасэнсоўваецца час («Паўгады», «Пчела в горле», «Да дому наўпрост 10 гадзін язды», «Последний свидетель [старого Гродно]», «Целам сваім» і іншыя). Як яскравы прыклад можна прывесці тэкст «Выйду из леса, выну хребет и он будет мне вместо меча», які настолькі пачуццёва напісаны, што валасы, скуру, твар, косці, грудзі, рукі, ногі гераіні можна лёгка ўспрыняць як дзейных асоб. У гэтай драме / «паэме, спічы, плачы» / галасавым паведамленні з патаемнымі думкамі, страхамі шмат акцэнтаў на цялесных адчуваннях. Толькі вобраз ног узгадваецца 33 разы ў невялікай па аб’ёме п’есе:
«Подруга рассказала, что когда ее засунули в автозак во время протестов, она старалась успокоиться и дышать и возвращаться в тело. То единственное свое. Я думаю про ее ноги, стоящие на полу рядом с другими. Кеды, ботинки, туфли. Только что бежали, сейчас остановленные. Хоть бы крови нигде не было. Но скорее всего была».
У п’есах можна заўважыць перфарматыўны пасыл і праз акцэнт на гучанні розных галасоў, на злучанасць выказванняў персанажаў з іх унутранымі галасамі і шматгалоссем іншых людзей у розныя часы. Напрыклад, аўтарка п’есы «Инферно. Традиции» з’яўляецца дзеючай асобай, чыю рэфлексію чытаем, чый голас чуем нароўні з галасамі розных эпох (паэта Алеся Дудара, чыноўнікаў і прадстаўнікоў уласных структур перыяду рэпрэсій 1930-х гадоў, сучасны запіс дыктарскага голасу ў мінскім метро і трамваях). У п’есе «Целам сваім» персанаж А прадстаўляе голас галоўнай гераіні ў цяперашнім часе, а Ю — усе астатнія галасы, а ў «Любое место, где остались следы» з’яўляецца Хор з галасоў суседзяў і гукаў. У «Zła krew» акрамя розных галасоў, у тым ліку зафіксаваных у асабістым дзённіку, інтэрнет-артыкулах або прыдуманых, напрыканцы п’есы гераіня крычыць:
«Stoję w swojej Chruszczowskiej kuchni dwa na dwa metry, patrzę na swoje odbicie w mikrofali i z mojego wnętrza wyrywa się krzyk. Nieludzki. Wydaje się, że nigdy w życiu tak nie krzyczałam. Krzyk znikąd, niewymagający sygnału z mózgu.»
У п’есе «Выйду из леса, выну хребет и он будет мне вместо меча» тэма забароны на выяўленне ўласнай індывідуальнасці ў розных жыццёвых праявах разгортваецца праз словы «голас», «гаварыць», «крычаць», «маўчаць» «адказваць», якія ўзгадваюцца амаль 50 разоў. Праяўленне сваіх эмоцый праз крык як адстойванне сваіх правоў: «Ты сирена. Которая орет на всю улицу. А что. И так можно если хочется. Ты можешь быть громкой. Ты имеешь право говорить. Ты имеешь право кричать».
У беларускай драматургіі 2020-х гадоў важная місія – даследаваць ўнутраны стан беларусаў и беларусак, іх экзістэнцыйныя выбары ў перыяд сацяльна-палітычных трансфармацый.
У шэрагу драматургічных тэкстаў аўтары і аўтаркі, пераасэнсоўваючы тое, што адбылося, дапамагаюць пражыць, прагараваць, вызваліцца ад траўм нацыі, якая яшчэ надоўга застанецца ў беларускім грамадстве, нагадваюць пра каштоўнасць жыцця асобна ўзятага чалавека, разважаюць на тэмы, як жыць у прапанаваных абставінах, калі сутыкаюцца розныя ідэалогіі і перакананні, калі адбываецца падзел людзей па прынцыпе «свае-чужыя».
Вельмі важна, што навейшыя беларускія п’есы з’яўляюцца пэўнай формай тэрапіі і палітычнага актывізму. Гэта наглядна праяўляецца падчас публічных чытанняў, калі гледачы могуць моцна расчуліцца, а на абмеркаваннях разважаюць, наколькі тэксты палітычнага ці апалітычнага кшталту.
Фота аўтара | Фота на вокладцы: Gdański Teatr Szekspirowski.