- Uncategorized
Як прыходзяць у тэатразнаўства
— Ты вельмі любіш тэатр, але кіно ты таксама любіш. Чаму з розных відаў мастацтваў ты выбрала менавіта тэатразнаўства?
— Па-першае, гэта дзіцячыя ўражанні. Мама распавядала, што ў дзяцінстве мы хадзілі на «Чарадзейную флейту» ў Мінскі оперны тэатр. Опера складаная, доўгая, мама сама засынала, але, прачнуўшыся, здзіўлялася, што дзіця глядзіць на сцэну ў абодва вокі не адарвацца. То-бок унутраныя перавагі былі ўжо тады.
Тэатр мне блізкі тым, што перада мной выступаюць жывыя акцёры, можна ўлоўліваць найтанчэйшыя нюансы. Я магу хадзіць на адзін і той жа спектакль па дзесяць разоў, і кожны раз гэта будзе новае адкрыццё. Тэатр — вельмі жывое мастацтва, якое моцна водгукваецца на грамадска-палітычныя падзеі. Яно бывае розным: можна ўбачыць нешта забаўляльнае, а можна пагрузіцца ў экзістэнцыяльныя рэчы, зазірнуць у сябе і праз тэатральную метафару нешта адкрыць.
— Але ж гэта шмат у чым можна аднесці і да кіно?
— Безумоўна. У дзяцінстве ў мяне нават быў досвед здымак. Мне сказалі скочыць з печы і закрычаць «мама, мама!». Я скокнула, закрычала, у мяне на вачах слёзы. Акцёры пасля дубля нават сталі мяне супакойваць, вырашылі, што я праўда расстроілася. А я наогул не расстроілася: мне сказалі закрычаць — я закрычала.
Але ў тэатразнаўства я трапіла, як часта бывае, па волі выпадку. Я хацела атрымаць вышэйшую адукацыю, але доўга не магла вызначыцца. Спачатку паступала ў Ін’яз — мне дагэтуль падабаюцца замежныя мовы, — але прайшла толькі на платнае, а плаціць магчымасці не было. Скончыла курсы сакратароў-рэферэнтаў і ўладкавалася машыністкай у канцылярыю Акадэміі мастацтваў. Калектыў там быў цудоўны. Кабінет канцылярыі знаходзіўся побач з кафедрамі, і загадчык кафедры Вячаслаў Сяргеевіч неяк сказаў мне: «Што ты тут увесь час сядзець будзеш? Якраз цяпер ідзе набор на тэатразнаўства — ён бывае рэдка, раз на пяць гадоў. Напішы рэцэнзію, давай паглядзім, што атрымаецца». Я паспрабавала.
Да гэтага я не была заядлай тэатралкай. Памятала толькі культпаходы са школай і тое, што ў дзяцінстве падабаўся балет «Шчаўкунок». На калоквіуме, калі спыталі, што я глядзела, я толькі гэтыя дзіцячыя спектаклі і змагла згадаць — наўрад ці я тады ўразіла камісію сваімі адказамі.
Конкурс быў вялікі, група падабралася моцная. На бясплатнае аддзяленне я не прайшла, але мне паабяцалі: калі будзеш вучыцца на выдатна, перавядуць. Я паставіла сабе мэту, атрымлівала толькі дзявяткі і дзясяткі. Ужо ў другім семестры плаціла менш, а з другога курса вучылася бясплатна. Маё захапленне тэатрам не было запрограмнаваным, я ўсвядоміла гэтую любоў постфактум, калі пагрузілася ў вучобу глыбока, калі мы сталі хадзіць на спектаклі па студэнцкім ледзь не штодня і пастаянна іх абмяркоўваць.
— Не хацелася перавесціся на акцёрскае ці тэатральны менеджмент, як гэта часта бывае ў студэнтаў?
— Не, такіх думак не было. Хоць у нас на першым курсе былі і акцёрскае майстэрства, і рэжысура, і сцэнічная мова. Але тэатр пераважыў менавіта з боку даследавання. Мой тата кажа, што я па натуры назіральнік. Я сапраўды люблю назіраць. Калі б тады быў набор на кінакрытыку, магчыма, воля выпадку захапіла б мяне туды. Але я рада, што засталася ў тэатры. З беларускім кіно ўсё значна складаней, чым з беларускім тэатрам. Мне вельмі хацелася займацца менавіта беларускім мастацтвам, развіваць і падымаць нацыянальнае. Я разглядала гэта як місію, як служэнне. Вакол часта казалі: «Беларускі тэатр? Каму ён патрэбен, на гэтым не разбагацееш». А я думала: «Хто, калі не я?». Нават падчас абароны дысертацыі, калі было няпроста, гэтая думка мяне ўтрымлівала: хто будзе гэтым займацца, калі не я? Прынамсі, я буду рабіць гэта сумленна.
Прафесійная ідэнтычнасць і шлях у тэатральную крытыку
— На фестывалі «Драматызацыя» цябе прадстаўлялі як «даследчыцу тэатра». Як ты сама сябе ідэнтыфікуеш у прафесіі, і ці змянілася нешта ў эміграцыі?
— Часам называю сябе тэатразнаўкай, часам — даследчыцай тэатра. Мае навуковая ступень і званне дапамаглі мне эміграваць. У прафесійным плане ў эміграцыі дадалося адміністрацыйнай працы, хоць гэты досвед у мяне ўжо быў, калі я працавала загадчыцай літаратурнай часткі ў Моладзевым тэатры (дакументацыя, суправаджэнне, пратаколы).
— Калі ты адчула сябе менавіта тэатральным крытыкам?
— У нас у Акадэміі выкладаліся дзве магутныя дысцыпліны: тэатразнаўства і тэатральная крытыка. Я лічу, што тэатразнаўца можа быць добрым крытыкам, а вось наадварот — складаней. Наш майстар курса ў кожным семестры чакаў ад нас публікацый у СМІ. Яшчэ падчас вучобы я публікавалася ў часопісе «Мастацтва» (што для студэнта было вялікай удачай), у газетах «ЛіМ», «Культура», у неспецыялізаваных выданнях накшталт «Минск и минчане».
Паўнавартасна ў крытыку я прыйшла крыху пазней, чым у навуку. Калі пісала дысертацыю, канцэнтравалася на даследаваннях, часу на крытыку не заставалася. Але крытыка — гэта асобны шлях. Каб цябе запрашалі пісаць рэцэнзіі, трэба зарэкамендаваць сябе ў гэтым полі, бо тэатразнаўца — прафесія не пра публічнасць. У нейкі момант я вырашыла стаць больш бачнай менавіта як крытык: пачала з пастоў у Фэйсбуку, затым стала аглядальніцай у газеце «Белорусы и рынок», дзе рабіла інтэрв’ю і матэрыялы па выніках круглых сталоў. Мне гэта вельмі падабалася, пакуль у газеце не змяніўся рэдактар і палітыку ў дачыненні да культуры не ўрэзалі.
Наша тэатральнае жыццё было мінскацэнтрычным, але мне пашчасціла двойчы быць сябрам экспертнага савета Нацыянальнай тэатральнай прэміі ў лялечнай секцыі. Гэта быў класны досвед: мы знаходзілі і падсвечвалі тых, хто не відавочна мог прэтэндаваць на ўзнагароду, але рабіў надзвычайныя рэчы. Мяне сталі персанальна запрашаць у журы рэгіянальных фестываляў — «Март-кантакт», «Белая Вежа», фестываль імя Дуніна-Марцінкевіча. Радавала, што сталі клікаць крытыкаў маладога пакалення. Для мяне было важна адстойваць сваё меркаванне. Я мысліла больш прагрэсіўна, чым некаторыя старэйшыя калегі з традыцыйным густам, і для меня было перамогай, калі на Нацыянальнай прэміі нам удавалася прагаласаваць за рэжысёр у-эксперыментатараў. Было важна зрабіць бачнымі працы каманд, у якія я верыла, хай яны яшчэ і не былі дасканалымі, але ў іх пульсавала нешта жывое.
Пазнавальнасць напрацоўвалася і праз публічныя лекцыі (першую я прачытала дзякуючы Art Corporation). Мне падабалася гэтая роля, я планавала ездзіць на еўрапейскія фестывалі. Гэта ў выніку здарылася, але ўжо ў эміграцыі: я пабывала на «Боскай камедыі» ў Кракаве, «Сірэнасе» ў Вільні, фестывалі ў Клайпедзе. Дарэчы, на «Боскай камедыі» пасля падзей 2020 года для беларусаў на хвалі салідарнасці стварылі асобную праграму, дзе мы выступалі з дакладамі.
— Якія жанры ў тэатральнай крытыцы табе бліжэй за ўсё?
— Я вельмі люблю браць інтэрв’ю. А вось сам працэс напісання рэцэнзій не люблю, хоць вынік мне падабаецца. Наогул, пісаць — не самая любімая частка маёй прафесіі. Я ўжо і не памятаю, калі пісала класічную рэцэнзію на адзін канкрэтны спектакль: мне як даследчыцы ў гэтым жанры цеснавата. Мне цікавей аналізаваць падзею цалкам — напрыклад, фестываль.
Напрыклад, на «Драматызацыі» паказалі пяць чытанняў. Я магу разгледзець іх праз прызму аналізу п’ес і сцэнічных рашэнняў, вывесці гэта ў даследаванне чытання (чыткі) як феномену. У беларускім эмігранцкім асяроддзі чытка стала вядучым жанрам — яна хуткая і танная ў вытворчасці, і мне цікава назіраць за яе эвалюцыяй.
Напісаць водгук на спектакль нецяжка — там аўтары звычайна ідуць праз сюжэтна-тэматычную лінію, акцёрскую гульню, дзеляцца асабістымі ўражаннямі. У водгуках рэдка сустрэнеш глыбокі аналіз мастацкіх вобразаў. А рэцэнзія — гэта цяжка, таму што без аднаўлення і аналізу мастацкай вобразнасці спектакля яна проста не можа існаваць.
Выкладанне ў Беларусі і Літве: еўрапейскія Liberal Arts
— Ты выкладала ў Мінску, цяпер выкладаеш ва ўніверсітэце ў Літве. У чым розніца падыходаў?
— Спецыфіка залежыць ад аўдыторыі. З тэатразнаўцамі заўсёды цікавей — гэта людзі тваёй прафесіі, вы камунікуеце амаль на роўных, ім можна даць лекцыі высокай складанасці. Акцёрам і рэжысёрам такая тэатразнаўчая глыбіня гісторыі тэатра не патрэбна, у іх іншыя задачы, хоць я заўсёды патрабавала, каб акцёры былі разумнымі, начытанымі і глыбокімі. У магістратуры працаваць яшчэ захапляльней, там можна абапірацца на практычны бэкграўнд студэнтаў: напрыклад, хлопцы і дзяўчаты з Казахстана, якія ўжо працавалі прадзюсарамі, самі прэзентавалі кейсы і тлумачылі калегам, як уладкавана індустрыя. Аўтарскія методыкі нам даводзілася вынаходзіць самім, гатовых апісанняў дысцыплін часта не было.
У Еўропе я сама складаю праграмы курсаў. Акрамя лекцый, са студэнтамі-акцёрамі мы шмат займаемся практыкай. На першым курсе яны выбіраюць п’есы XX–XXI стагоддзяў і рыхтуюць урыўкі — сёлета замахнуліся на найскладанейшы абсурд Іанэска і Бекета і паказалі працу педагогам. На трэцім курсе мы практыкуем чытанне па ролях — акцёры гэта абажаюць.
Адзін з маіх улюбёных еўрапейскіх курсаў — «Мова і мысленне». У Акадэміі мастацтваў такога не было. Гэта ўводны курс у гуманітарныя веды для першакурснікаў: яны вучацца ўсвядомлена чытаць сур’ёзныя тэксты, разумець іх і выкладаць свае думкі. Большасць прыходзіць пасля беларускіх школ, яны крыху заціснутыя, іх не вучылі быць смелымі ў выказваннях. Яны здзіўляюцца, што ў гуманітарнай сферы часта няма «правільных» і «няправільных» адказаў: калі ў цябе ёсць пазіцыя — аргументуй яе і дакажы.
Гэты курс дае велізарную педагагічную свабоду. Напрыклад, мне захацелася выйсці са студэнтамі з аўдыторыі. Мы пайшлі на бераг ракі ў Бернардзінскі сад, і яны публічна чыталі маналог Гамлета на розных мовах, параўноўваючы пераклады. Гэта выдатны трэнінг смеласці перад незнаёмымі людзьмі: мінакі не глядзелі на іх як на дурняў, а ўсміхаліся і праяўлялі цікавасць. А калі мы вывучалі Камю і яго «Міф пра Сізіфа», мы пешшу падымаліся на вежу Гедзіміна, каб студэнты фізічна адчулі, як яно было беднаму Сізіфу каціць камень у гару. Наверсе яны чыталі напісаныя імі маналогі Сізіфа на розных этапах яго шляху і разважалі ў эсэ, пра што ён думае. Для многіх першакурснікаў, якія толькі нядаўна прыехалі ў Вільнюс, гэта было яшчэ і прыгожае знаёмства з горадам. У гэтым курсе ўвасабляецца сама ідэя свабоды — канцэпцыя liberal arts.
Які тэатр актуальны сёння: боль, катарсіс і беларуская ідэнтычнасць
— За што ты працягваеш любіць тэатр?
— Хочацца жартам сказаць: па інерцыі, як закаханыя, якія доўга жывуць разам і прывыклі адзін да аднаго. Але гэта занадта просты адказ. Тэатр змяняецца, мы змяняемся, але працягваем знаходзіць кропкі сутыкнення. Гэта любоў, а не проста сужыццё пад адным дахам.
Калі здарыўся 2020 год, многія прадстаўнікі тэатральнай Беларусі выказаліся супраць таго, што адбываецца, і я была салідарная з імі. Праз гэтае разуменне ўмоў, у якіх яны апынуліся, я доўга не знаходзіла і часта дагэтуль не знаходжу ў сабе сіл крытыкаваць іх творчыя працы ў эміграцыі, нават калі мяне нешта не задавальняе. Яны займаюцца тэатрам насуперак усяму, выжываюць, і яны велізарныя малайцы.
Але калі я бачу сярод эмігранцкіх праектаў нешта па-сапраўднаму надзвычайнае, я згадваю, за што люблю тэатр у прынцыпе. Напрыклад, працы Дзівакова на «Блізкім Всходзе». Цудоўнае чытанне п’есы «Пчолы ў горле» ў пастаноўцы Наташы Леванавай на «Другой пробе». Шыкоўная п’еса Мікіты Ільінчыка «Сейхайту Абдо», у якой мільён сэнсаў і якую рэжысіравала Валянціна Мароз. На «Драматызацыі» мяне глыбока зачапіла перфарматыўнае чытанне п’есы Марыі Бяльковіч «Любое месца, дзе засталіся сляды» ў пастаноўцы Бажэны Шамовіч. Акцёры Святлана Цімохіна, Марыя Пятровіч і Аляксей Сапрыкін чыталі з лістоў, але праз тэкст і сваю псіхафізіку тварылі нешта неверагоднае з маёй душой. Яны заставілі мяне смяяцца, сумаваць, задумвацца пра тую самую ідэнтычнасць, мімалётнасць і канечнасць нашага жыцця, пра памяць.
Тэатр здольны паказаць гэтыя сучасныя сэнсы так выпукла, як мала які іншы від мастацтва. Добры тэкст з часам, як каньяк, набывае новыя значэнні. Так здарылася на чытцы Ксеніі Шталенкавай, якую паставіў Кірыл Машэка, — у канцы ўнутры ўсё проста калацілася. Гэта той самы арыстоцелеўскі катарсіс, калі праз гэты боль нейкім чынам адбываецца вызваленне. Ты нібы трапляеш у цела і душу артыста, упадаеш у транс. Ні кіно, ні жывапіс, хоць я іх вельмі люблю і мы часта ходзім па галерэях і захапляемся Суціным ці Шагалам, не здольныя так перавярнуць мае пачуцці і вывярнуць мяне навыварат.
Я магу доўга пералічваць імёны. Аляксандр Марчанка і яго працы са студэнтамі ў эміграцыі: для яго жыццёва важна адлюстроўваць сучаснасць, складаныя пачуцці ў дачыненні да сацыяльна-палітычнай сітуацыі ў Беларусі, да долі імігрантаў. Адбываецца магутны рэзананс. Так, у эміграцыі ёсць кансерватыўны тэатр, які мне не блізкі. Але я абажаю беларускі тэатр, нашы акцёры, рэжысёры, кампазітары раскіданыя па свеце, але яны — наш абсалютны здабытак. Той жа Мікіта Ільінчык выходзіць на міжнародны ўзровень, Ігар Шугалееў трапіў у штат еўрапейскага тэатра. Мы хадзілі на перформанс Шугалеева — гэта неверагодна! Ён танцуе, рухаецца без слоў, а ты падключаешся, і ў гэтых 20 хвілінах праносіцца ўсё тваё сённяшняе жыццё з усімі яго праблемамі. Гэтаму немагчыма не здзіўляцца і не радавацца.
— А калі казаць не пра беларускі тэатр? Наколькі табе цікавы кантэкст еўрапейскіх пастановак?
— Калі ёсць магчымасць трапіць на замежныя паказы ці фестывалі, я хаджу. Але сфера маіх інтарэсаў звузілася — гэта менавіта беларускі тэатр, я хачу пісаць пра яго. Еўрапейскі тэатр патрэбен мне для кантэксту, каб вымераць тэмпературу: дзе знаходзіцца беларускі тэатр у параўнанні з еўрапейскім, у чым яго асаблівасці. Пісаць пра сугуба замежныя спектаклі я не бяруся — я не зразумею ўсёй глыбіні іх кантэксту, ды і распыляцца не хочацца.
Але гучныя імёны я не прапускаю. Па рэкамендацыі мы глядзелі пастаноўкі Тваркоўскага («Локіс» і «Кванту»), ездзілі на Уілсана, глядзелі оперу, два спектаклі Крымава на фестывалі. Людзі дзеля гэтага з Амерыкі ляцяць, а мы тут, у трох гадзінах язды, глупа не выкарыстаць магчымасць. З мясцовымі літоўскімі рэжысёрамі ёсць моўны бар’ер: тэатральная мова ўніверсальная, але ўсё ж глыбіня ўспрымання падае, калі ты не разумееш мову арыгінала.
Раней у Мінску ў нас быў Міжнародны форум тэатральнага мастацтва «ТЭАРТ» — грандыёзная зорная праграма. Ён 10 гадоў адкрываў нам новыя імёны і формы, нікуды ездзіць не трэба было. Купляеш квіткі, ходзіш не прыходзячы ў прытомнасць і на год наперад набіраеш гэты кантэкст. Цяпер у эміграцыі ўсё адбываецца хутчэй ад выпадку да выпадку. Але калі трапляеш на літоўскі шоў-кейс, разумееш: нашы хлопцы і дзяўчаты нічым не горшыя, а часта нават круцейшыя. Маштабы фінансавых магчымасцей тут іншыя, але таленты ў нас не меншыя.
Фестывальныя марафоны
— Што табе дае фестывальны фармат? У чым яго важнасць на сёння?
— Фестывалі — гэта вялікая канцэнтрацыя тэатра на квадратны метр твайго жыцця. Нагрузка вялікая, трэба глядзець па некалькі спектакляў на дзень, але гэта аказвае магутны станоўчы эфект, нават калі спектакль дрэнны. Дрэнны спектакль — гэта таксама копішча для аналізу. Мае студэнты ведаюць: асобнае задавальненне — абмеркаваць убачанае разам, параўнаць меркаванні, «вымераць тэмпературу па бальніцы».
Важная і самая хвалюючая частка фестываляў — абмеркаванні з стваральнікамі, зваротная сувязь. Ты ніколі не ведаеш, як адрэагуюць, асабліва замежныя каманды. Я заўсёды старалася быць максімальна сумленнай, аргументаванай, але паважлівай. Калі ты маладая дзяўчына і крытыкуеш працу незнаёмых людзей — гэта каласальная школа вусных выступленняў. Я заўсёды казала студэнтам, якія жартавалі з дрэнных пастановак: «Хай будуць розныя спектаклі. На іх фоне добрыя выглядаюць яшчэ лепш».
Цяпер, калі многія раз’ехаліся, фестывалі і лабараторыі сталі месцам сустрэч. Мы бачым, хто што робіць, пераймаем майстэрства. Сярод такіх эмігранцкіх ініцыятыў можна назваць «Блізкі Всход», «Друга Проба», а цяпер і «Драматизацию». Яны праходзяць рэгулярна, даючы магчымасць паназіраць адзін за адным. Для мяне як даследчыцы гэта ідэальны фармат збору матэрыялу. Калі я застаюся ў прафесіі, мне трэба пісаць пра тое, як беларускі тэатр развіваецца в эміграцыі, даказваць, што ён не памёр, фіксаваць цудоўныя акцёрскія працы і перфарматыўныя чытанні, створаныя ў складанейшых умовах.
Вынікі DRAMATYZACYJI
— Што табе здалося самым важным на І конкурсе-фестывалі DRAMATYZACYJA?
— Важная сама падзея, бо іншага такога фестывалю беларускай драматургіі на сёння няма. Мы чакалі значна меншай колькасці п’ес, а даслалі шмат, хай і рознай якасці. Значыць, людзі працягваюць пісаць, шанаваць драматургію як складанейшы род літаратуры. Гэта непрадказальная прафесія, на ёй не заробіш, аўтары пішуць проста таму, што не могуць не пісаць.
У шорт-ліст патрапілі выбітныя тэксты свайго часу, не аднадзёнкі, у іх ёсць будучыня. І, канечне, велізарная радасць ад працы рэжысёраў і акцёраў. Тры чытанні — «Найсапраўднейшае», «Лімб» і «Любое месца, дзе засталіся сляды» — мяне глыбока закранулі. Людзі ў эміграцыі, нягледзячы на велізарныя цяжкасці, ствараюць мастацтва, і за гэта іх нельга не паважаць.
— Якія магчымасці адкрывае гэтая новая драматургія?
— У нашых умовах галоўная магчымасць — падзяліцца творчасцю, атрымаць цяпло, падтрымку і фідбэк. У ідэале хацелася б, каб гэтыя п’есы і рэжысёры, якія зрабілі цудоўныя чытанні, былі заўважаныя прадзюсарамі, атрымалі цікавыя прапановы. Але пакуль мы жывём у суслаўным ладзе. Калі прапаноў не будзе — давайце проста радавацца таму, што гэтае свята адбылося ў складанейшых, неспрыяльных умовах. Гэты першы фестываль мы дакладна запомнім назаўжды. Чытанне Бажэны Шамовіч па п’есе Марыі Бяльковіч ужо прайшло ў Інстытуце Рашэўскага ў Варшаве на новую публіку. Паглядзім, як гэта будзе развівацца.